Biến đổi khí hậu: nguyên nhân, biểu hiện, hậu quả và giải pháp

Biến đổi khí hậu là sự thay đổi lâu dài của giá trị trung bình và mức dao động của các yếu tố khí hậu — nhiệt độ, lượng mưa, gió — kéo dài hàng chục năm trở lên. Nói “lâu dài” là để phân biệt với thời tiết: một mùa đông ấm bất thường là thời tiết, còn việc mỗi thập niên đều ấm hơn thập niên trước mới là biến đổi khí hậu. Bài này giải thích nguyên nhân, biểu hiện, hậu quả và các hướng ứng phó, kèm số liệu nhiệt độ thực đo cho Hà Nội và TP.HCM.

Biến đổi khí hậu là gì?

Khí hậu là trạng thái trung bình của thời tiết tính trên nhiều năm, thường là chu kỳ 30 năm. Khi chính giá trị trung bình đó dịch chuyển qua các chu kỳ liên tiếp, ta có biến đổi khí hậu. Khái niệm này bao gồm cả thay đổi do nguyên nhân tự nhiên lẫn do con người, nhưng khi nói về giai đoạn từ giữa thế kỷ 20 đến nay, phần thay đổi quan sát được chủ yếu đến từ hoạt động của con người.

Cần phân biệt ba mức: thời tiết là chuyện của vài ngày; dao động khí hậu là chuyện của vài năm, như chu kỳ El Niño và La Niña làm năm nay nóng hơn hoặc mưa nhiều hơn năm ngoái; biến đổi khí hậu là xu hướng nền bên dưới cả hai, chỉ nhìn ra khi so các chu kỳ nhiều chục năm. Cách đọc từng loại số liệu nằm trong bài khí hậu là gì.

Nguyên nhân của biến đổi khí hậu

Cơ chế vật lý đã được biết từ thế kỷ 19: một số chất khí trong khí quyển cho ánh sáng Mặt Trời đi qua nhưng giữ lại bức xạ nhiệt mà mặt đất phát ngược lên. Đó là hiệu ứng nhà kính — bản thân nó là điều kiện cần cho sự sống, vì không có nó nhiệt độ trung bình Trái Đất sẽ ở dưới mức đóng băng. Vấn đề nằm ở chỗ nồng độ các khí này đang tăng nhanh.

• Đốt nhiên liệu hóa thạch (than, dầu, khí) cho điện, công nghiệp và giao thông — nguồn phát thải CO₂ lớn nhất.
• Phá rừng và thay đổi sử dụng đất — vừa thải CO₂ đang tích trong cây, vừa mất đi bộ hấp thụ.
• Nông nghiệp và chăn nuôi — phát thải mêtan từ ruộng lúa ngập nước và từ gia súc, cùng khí N₂O từ phân bón.
• Công nghiệp xi măng — phản ứng nung đá vôi thải CO₂ ngay cả khi dùng năng lượng sạch.
• Rác thải và nước thải — phân hủy yếm khí sinh mêtan.

Theo báo cáo tổng hợp AR6 của IPCC, ảnh hưởng của con người tới sự ấm lên của khí quyển, đại dương và đất liền là điều không còn phải bàn cãi, và nồng độ CO₂ hiện cao hơn bất kỳ thời điểm nào trong ít nhất hai triệu năm qua. Các nguyên nhân tự nhiên như biến thiên hoạt động Mặt Trời hay núi lửa vẫn tồn tại, nhưng không đủ để giải thích mức ấm lên quan sát được từ giữa thế kỷ 20.

Biểu hiện của biến đổi khí hậu

Biểu hiện dễ thấy nhất không phải là “ngày nào cũng nóng hơn”, mà là sự dịch chuyển của cả phân bố:

• Nhiệt độ trung bình tăng. Giai đoạn 2011–2020 ấm hơn thời kỳ 1850–1900 khoảng 1,1°C theo IPCC.
• Cực trị nóng nhiều lên, cực trị lạnh ít đi. Kỷ lục nóng bị phá thường xuyên hơn kỷ lục lạnh.
• Mực nước biển dâng do nước biển nở ra khi ấm lên và do băng lục địa tan.
• Băng tan ở hai cực và các sông băng trên núi cao.
• Mưa phân bố lại. Khí quyển ấm giữ được nhiều hơi nước hơn, nên các trận mưa lớn có xu hướng lớn hơn, trong khi những vùng vốn khô lại khô thêm.
• Đại dương ấm và chua hơn vì hấp thụ phần lớn nhiệt dư và một phần CO₂.

Biến đổi khí hậu ở Việt Nam qua số liệu

Để thấy xu hướng tại chỗ, bảng dưới lấy nhiệt độ trung bình năm từ dữ liệu tái phân tích ERA5 cho ô lưới quanh Hà Nội và TP.HCM, rồi gộp theo từng thập niên. Mỗi ô là trung bình của mười năm nên đã triệt tiêu phần lớn dao động El Niño – La Niña.

Từ thập niên 1950 đến thập niên 2010, mức tăng là 0,55°C ở Hà Nội và 0,68°C ở TP.HCM. Đáng chú ý là ba thập niên đầu gần như đi ngang, còn mức tăng dồn vào giai đoạn từ thập niên 1980 trở đi — đúng hình dạng mà các chuỗi quan trắc toàn cầu cho thấy.

Con số này nhỏ hơn mức tăng toàn cầu vì đây là trung bình năm của một ô lưới, đã làm phẳng các đợt nóng gay gắt. Cái người dân cảm nhận rõ hơn không phải nền nhiệt trung bình mà là số ngày nắng nóng và cường độ mưa lớn — hai thứ thay đổi mạnh hơn giá trị trung bình. Bạn có thể tự kiểm tra một ngày bất kỳ trong quá khứ tại trang lịch sử thời tiết, có dữ liệu từ năm 1940.

Hậu quả của biến đổi khí hậu

Hậu quả đến theo chuỗi, phần lớn không phải là “trời nóng hơn” mà là các hệ thống phụ thuộc vào khí hậu bị lệch khỏi điều kiện mà chúng được xây dựng cho.

• Nông nghiệp: lịch mùa vụ lệch đi, sâu bệnh mở rộng vùng phân bố, hạn và mặn xâm nhập sâu hơn ở vùng ven biển.
• Nguồn nước: mưa dồn vào ít ngày hơn khiến vừa dễ lũ vừa dễ thiếu nước mùa khô.
• Vùng ven biển: nước biển dâng cộng với triều cường làm ngập thường xuyên hơn ở các đô thị thấp.
• Sức khỏe: số ngày nắng nóng kéo dài tăng, kéo theo nguy cơ cho người già, trẻ nhỏ và lao động ngoài trời.
• Hệ sinh thái: rạn san hô bị tẩy trắng khi nước biển ấm bất thường; nhiều loài phải dịch chuyển lên cao hoặc về phía cực.
• Hạ tầng: công trình thiết kế theo số liệu khí hậu cũ dễ bị vượt ngưỡng — cống thoát nước tính cho trận mưa 20 năm một lần nay có thể gặp tần suất dày hơn.

Giải pháp ứng phó

Giới chuyên môn chia thành hai nhóm, cần làm song song chứ không thay thế nhau.

Giảm nhẹ là cắt phát thải để hạn chế mức ấm lên: chuyển sang điện gió, mặt trời, thủy điện và điện hạt nhân; tăng hiệu suất năng lượng trong công nghiệp và xây dựng; điện hóa giao thông; giảm phát thải mêtan trong canh tác lúa và xử lý rác; giữ và phục hồi rừng.

Thích ứng là sống được với phần thay đổi không còn tránh khỏi: quy hoạch đô thị thoát nước cho lượng mưa lớn hơn, chọn giống cây chịu hạn và chịu mặn, nâng cốt nền và đê ở vùng trũng, xây hệ thống cảnh báo sớm, và cập nhật tiêu chuẩn thiết kế theo số liệu khí hậu mới thay vì chuẩn của vài chục năm trước.

Ở quy mô cá nhân, những việc có tác động thật là giảm nhu cầu đi lại bằng động cơ đốt trong, tiết kiệm điện cho làm mát, hạn chế lãng phí thực phẩm và lựa chọn thiết bị hiệu suất cao. Những việc này không đảo ngược xu hướng toàn cầu, nhưng là phần đóng góp có thật và cũng tiết kiệm chi phí cho chính hộ gia đình.

Câu hỏi thường gặp

Biến đổi khí hậu và nóng lên toàn cầu khác nhau thế nào?

Nóng lên toàn cầu chỉ nói về việc nhiệt độ trung bình của Trái Đất tăng lên. Biến đổi khí hậu rộng hơn, bao gồm cả thay đổi về lượng mưa, gió, mực nước biển, tần suất các hiện tượng cực đoan — trong đó nóng lên toàn cầu là một biểu hiện.

Mùa đông vẫn có đợt rét đậm, vậy có mâu thuẫn không?

Không. Biến đổi khí hậu dịch chuyển giá trị trung bình chứ không xóa bỏ dao động thời tiết. Những đợt rét vẫn xảy ra, chỉ là thưa dần và nhẹ dần theo thời gian, trong khi các đợt nóng thì ngược lại. Một mùa lạnh riêng lẻ không bác bỏ xu hướng nhiều chục năm, cũng như một mùa nóng không chứng minh được nó.

Việt Nam chịu ảnh hưởng ở mức nào?

Việt Nam có bờ biển dài và hai vùng châu thổ thấp, lại phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp và nguồn nước sông, nên thuộc nhóm các nước dễ tổn thương. Ba vấn đề được nhắc tới nhiều nhất là nước biển dâng ở đồng bằng sông Cửu Long, xâm nhập mặn trong mùa khô, và mưa cực đoan gây lũ, sạt lở ở miền Trung và miền núi phía Bắc.

Dữ liệu trong bài lấy ở đâu?

Phần nhận định chung dựa trên báo cáo tổng hợp AR6 của IPCC và tài liệu của NASA. Riêng bảng nhiệt độ theo thập niên là do Thời Tiết Online tự tính từ dữ liệu tái phân tích ERA5 giai đoạn 1950–2024 cho ô lưới quanh Hà Nội và TP.HCM, nên có thể lệch so với số của một trạm quan trắc cụ thể.